Excerpt for Kwakwa Ra Sekwa by , available in its entirety at Smashwords

KWAKWA RA SEKWA

S.J. Malungana


© All rights reserved

Published by Via Afrika at Smashwords




Smashwords Edition License Notes

This ebook is licensed for your personal enjoyment only. This ebook may not be re-sold or given away to other people. If you would like to share this book with another person, please purchase an additional copy for each recipient. If you’re reading this book and did not purchase it, or it was not purchased for your enjoyment only, then please return to Smashwords.com or your favorite retailer and purchase your own copy. Thank you for respecting the hard work of this author.


Full imprint information on last page.

Nongonoko

Rito ro rhanga ni xinkhenso

Xiyenge xa A: Nhlengelo wa swirungulwana


V.D. Salane

1. Mavala ya mangwa

2. I kwakwa ra sekwa


S.J. Malungana

3. A hi nandzu wa mina


M.S. Maluleke

4. Hanya u ta swi vona


C. Chauke

5. Ndzi tsandzeke ku yingisa

6. Mutshinyi i mani?

7. Ku pfuxiwa leyi tipfuxaka


M.R. Makhubele

8. Dyondzo i xitlhangu xa vutomi

9. Nkhensani Mahlaza

10. Rirhandzu i bofu


M.T. Babane

11. I vutomi byebyi?

12. Xivika-ntsako

13. Rifa i ra mani?

14. Ndzi dyohe yini?

15. A mi ya kwihi?

16. Thambhisa a xavelela dyondzo

17. Rirhandzu ro cheletiwa

18. Swa ha vava

19. Misava ya rhendzeleka

20. Hakelo ya xidyoho

Xiyenge xa B: Mianakanyo eka swirungulwana

Swikongomelo, mimbuyelo ni makambelelo

COPYRIGHT


Rito ro rhanga ni xinkhenso

Tsalwa leri i nhlengelo wa swirungulwana swa vatsari va ntlhanu ku nga: V.D. Salane, S.J. Malungana, M.S. Maluleke, C. Chauke, M.R. Makhubele na M.T. Babane.

Xikongomelo xa tsalwa leri xi voyamela ngopfu eka mavonelo ya timhaka leti hoxekeke loko munhu a ti vonela ekule, kasi loko a ri ekusuhi u ti vona hi ndlela ya ntiyiso. Hikwalaho ka sweswo, hi vona swi fanela ku thya tsalwa leri vito ra Kwakwa ra sekwa.

Hina vatsari, hi rhandza ku nkhensa mindyangu ya hina leswi yi nga hi seketela. Hi ba mandla ni le ka Xikwembu lexi xi hi nyikeke miehleketo ni matimba yo tsala buku leyi.

Muhlengeleti: S.J. Malungana


Xiyenge xa A: Nhlengelo wa swirungulwana

1. Mavala ya mangwa

U lo na heta ku vekiwa ku va mukondleteri wa Nhluvukiso wa Vu rimi na Mbango, dokodela Dilan Kazoro o vhela a endla nkunguhato wa ntirho wa yena. A ku nga ri xintirhwana. Ku humelela ka yena eka dyintirho dyedyo a swi ta vula leswaku u swi k otile ku dzima timitsu ta yena tanihi mondzo a ku dzi, eka Ndzawulo hinkwayo. Endzhaku ka ntlhanu wa malembe, loko ku ya hlawuriwa mfumo hi vuntshwa, yena a ta va na ndhawu yakwe eka Ndzawulo, leyi a nga vangisaniki na munhu, eka xifundzankulu hinkwaxo. Eka tiprojeke hinkwato leti a ti vumba nongoloko wa ntirho wakwe, ya le mahlweni a yi ri leyo famba a dyondzisa vanhu tindlela letinene ta marimelo. A a navela ku tiveka ni ku tsundzukiwa loko se a yi humile, tanihi munhu loyi a nga tisa marimelo lamanene yo hluvuka, ya ximanguva-lawa. Kambe a ku ri na mhaka leyi a yi ndzovetela nchavo emiehleketweni yakwe. Ku tsandzeka! A nga rhandzi ku hluleka tanihi leswi vakondleteri lava nga tirha emahlweni ka yena va nga kumeka va hlulekile hakona. A chava leswaku ku tsandzeka eka ntirho lowu a tipimeleke wona a swi ta n’wi ninginisa na ku xungeta xiyimo xa yena hilaha ku nga heriki na leswaku lava a va n’wi vondzoka a va ta ku a tiendla lowo antswa. A tiva marito ya tintlhari hi tlhelo ra ku chava, yo fana na lawa: “Ku chava i nala wa wena,” kumbe “ku chava ku hluleka hi swona swi tisaka ku hluleka.” Hambileswi a ri na vutivi lebyi, ku chava a ku mirile ebyongweni byakwe.

Hi ku ya hi nongoloko wakwe Dr Kazoro a a fanela a endzela muganga wa Pandzanhloko ku sungula. Vunyingi bya vaaki va ndhawu leyi a va ri varimi lava a va nga landzeleli maendlelo lamanene yo rima. A va rima tiforo ti thwixama na swintshabyana ni maganga, naswona a va nga cincanisi swirimiwa ku ya hi tinguva. A ku ri mavele, mavele, mavele ...! Leswi hi swona leswi Dr Kazoro a tiyimiserile ku ya swi sula eka mikhuva ya vanhu va Pandzanhloko. Ntirho lowu a wu ngo va halahala, a wu fambisana na vulavisisi. T inhlori leti a nga ti rhumela hi miganga ti vuyile ni vumbhoni lebyikulu bya leswaku a va ha tirhisa marimelo ya xikhale lama nga riki na ntshovelo.

Dr Kazoro u amukeriwile hi malwandla hi hosi na vaaki va Pandzanhloko siku ra kona. Eku sunguleni a swi ri swa hombe. Huvo ya vukosi yi vile na rito ro sungula, ku landzela xirho xa projeke ya vurimi emugangeni, kutani eku heteleleni ku va yena mukondleteri wa xifundzankulu, Dr Kazoro. U vulavularile lero na ta vulavula. U kondleterile vaaki ku titoloveta marimelo lamanene leswaku va ta pfuna ku tlurisa. U va k ombisile leswaku a va ta pfunisa sweswo loko hi tlhelo misava yi nga lahlekeriwi hi ku nona ka yona. Sweswo, hi ku vula ka yena, a swi ta endla leswaku va va na swakudya swo ringana va tlhela va kota ku xavisa swin’wana emakete va kota ku tihanyisa. Xana sweswo a ku nga ta va ku ndlandlamuxa ikhonomi? Hinkwaswo leswi a ku ri ku vukula tshuka! Tshuka ra ku tshwukaa! Sweswo u swi vonile hi ku anghwetla loko a hlaseriwa hi swivutiso a nga si gimeta na mhaka yakwe. “He b’ava, u hi vula swiphuva ku nga si hela na mavhiki hi mi hlawurile xana? A wu swi v oni leswaku i ndzhukano wolowo ke!”

Swi seketeriwa hi mavoko, ku hleka na makhwela. “Vavanuna ndzina mi mintlunya, a mi hlweli ku luma xandla lexi xi mi phamelaka!” ku seketela Mduduli. “A mi ri kwihi loko nhlawulo wu nga si fika ku ta hi byela leswaku a hi si hluvuka? A mi nga swi koti, hikuva a mi ri hava mimovha ya mfumo yo chayela mahala. Sweswi mi famba mi hi khovolela hikuva a mi tivi lexi mi nga xi endlaka!” A va seketelana hi ndlela yoleyo ku ya emahlweni. Ku fikile laha mufambisi wa ntirho a nga tsandzeka ku lawula nongoloko, ku kondza ku landziwa maphorisa ya va kusuhi.

Maphorisa va fikile hi nkarhi lowu a ku sungula ku khomaniwa hi tiwacheni. Ntshungu a wu avanile, ku va na lava a va yima na Dr Kazoro, na lava a va nga n’wi seketeri. Madyambu wolowo loko a f ika ekaya u ringetile ku pfampfarhuta xiviko xa siku, xona lexi a xi ta va masungulo ya ntirho wakwe. A nga kotanga ku sungula hambi xivulwa hikuva a ku ri hava swo vika swona, leswi a swi ri kona a swi nga ri swa nkoka. Leswi nga humelela siku rero a swi ringene ku vuriwa “ku tsandzeka”. Ku tsandzeka koloko Dr Kazoro a ku chava!

Hi siku leri landzelaka u yile eBarmilla Valley, laha a ku tele vanhu lava vavuri va le Swisa va nga va dyondzisa Rito loko va ha tshama ematikweni ya Great Lakes. Hambileswi lavo oma tinhloko a va ri kona exikarhi ka vanhu lava, Rito ra Xikwembu a ri tirhile swo v onaka endhawini leyi. Hikokwalaho Dr Kazoro a languterile swo antswa eka vaaki va ndhawu leyi. A tibyela embilwini leswaku a swi nga ta fana na mangatsila ya le Pandzanhloko. Phela ePandzanhloko ku va munhu a tiveka a khongela a swi n’wi vangela ku getsela ka meno! A va ku Xikwembu xa le matilweni u xi vonise ku yini wena u ri emisaveni. U swi lemukile a ri exivindzini leswaku leswi vanhu va Barmilla a va tekisile swona a a va nga ri xiswona. Kona nongoloko wa ntirho wa siku wu sungurile khwatsi tanihi le Pandzanhloko. Swikavanyeto swi sungurile, a vulavurile ndzima yo vonaka manuku. Munhu wo sungula ku n’wi nghena enon’weni a ri Mokabakaba.

“Muchaviseki, u vula leswaku ku va hi rima hi thwixama na maganga ematshan’wini yo hingakanya swi kombisa leswaku ha ha sele endzhaku ni nhluvuko ... xana a hi swona leswi tata wa wena a a rimisa swona, na tata wa tata wa wena?”

“Xana a hi wona marimelo lawa ya nga ku ondla?”

Loko Dr Kazoro, mukondleteri, a ku kakatsuku, ku lava ku ololoxa mhaka, kova loko a yi lumekile. Swivutiso swo koya, leswi a swi nga lavi na nhlamulo, swi tshana hi matlhelo hinkwawo. Ku ku mpoti ...!

“U kurisiwile tano kambe namuntlha leswi a nga le maninginingini u na xivindzi xa ku hi rhukana, u hi byela leswaku a hi hluvukanga! Onge yena u pfa le kule eBritain ...!”

Na le Barnilla Valley a ku nga ri na xo vika xona loko ku nga ri ku onhiwa xiyimo. A vaviseka ngopfu ku vona leswaku vanhu a va ala ku pfuniwa, va tinonohisa emhakeni yo olova swonghasi. A hlundzukisiwa hileswi vanhu lava yena a lwela ku va hluvukisa a va n’wi sandza, sweswo swi endla leswaku ntirho wakwe wu nga koti ku humelela.

A ku nga ri na un’wana hi ntiyiso loyi mukondleteri a a fanele ku yisa xiviko eka yena. Vutihlamuleri bya yena a byi helela eka yena n’wini, a ku ri hava loyi a a ta n’wi tsemelela a hundzuka swiphizana loko ku ri hava xiviko. Xiviko a xi ri xa yena n’wini, a xi ri xivoni ha xona a lava ku tikhorwisa leswaku xivono xakwe xa humelela. A a navela ku v onakarisa leswaku xiyimo xa vukondleteri a xi nga ri xa mahala. K utani ke, byongo byakwe a byi vila, a nga ha dyi byi rhelela hikuva hinkwaswo leswi a swi endla a swi hundzuka tandza. Ngopfu-ngopfu hikuva ntirho wa yena a wu hangalasiwile emahungwini wu nga si sungula, kutani mahlo hinkwawo a ya ri eka wona. Swiviko swa mahungu naswona phela swa yiva ntsako eka munhu nkarhi wun’wana.

Siku ra vunharhu a ku yiwa eKalimba. Mukondleteri na vaofisiri va yena va tikokakokile va ko va ya ku eKalimba humelelo! A va tshovekerile hikuva ku hluleka a ku tatile moya ni mpfhuka hinkwawo. A va tiyimiserile ndyelo yin’wana leyo bava, hi ntiyiso a vo yela ku hetisisa nongoloko. Ngopfu-ngopfu hileswi ndhawu leyi a yi tiveka hi ku rhandza mikhuva ya xikhale. A va salele endzhaku na nhluvuko. Swi vile swi nyanya loko va fika ehubyeni va kuma vanhu va nhlayo yintsongo. Hosi yi tekile Dr Kazoro xitumbe yi n’wi pfula xifuva leswaku vanhu lavantsongo a va ri varimi, kutani a yi tshemba leswaku nhlengeletano leyintsongo ya vanhu lava dyaka ni ku lorha vurimi yi tlula ya ntshungu lowu nga riki na mhaka na byona. Dr Kazoro u hlamarisiwile hi vutlhari bya munhu loyi na le xikolweni a a nga tshinelanga.

Ku kanakana loku a a ri na kona ku dzudzekile hi xihatla loko a twa marito ya vavulavuleri va muganga. A va vula swo hambana na leswi nga vuriwa eka miganga leyin’wana. Mukondleteri u vulavurile a k ondza a fika emakumu handle ka mpho, wa nhonga. Ni mbhurisano a wu ri lowunene. Swiringanyeto na switsundzuxo swakwe swi amukeriwile hi mandla mambirhi. Varimi lavaya va tibohile ku ya tirha hi ku landzelela swiboho swa nhlengeletano, na ku ya hlohletela v aaka-tiko lavan’wana ku endla tano. Ku hambana ka muganga lowu na leyin’wana hileswi laha eKalimba swi nga teka lembe ku kuma munhu wo pfula ni ku pfala ntirho hi xikhongelo. Munhu loyi a nga khongela a hlekuriwa no monyiwa, kasi ePandzanhloko na le Barmilla Valley a vo vutletana hi xikhongelo.

Ku vumbiwile mfambelano exikarhi ka hofisi ya mukondleteri na va munganga wa Kalimba. Vuxaka byi tiya, byi ndlandlamuka. Varimi va dyondzisiwile ni ku endla swikombelo swa timali eka minhlangano yo hambana-hambana. Va kumile mali yo huma eka nhlangano wa le ndhandeni, va endla xikimi xa ncheleto xi helerile na damu ra kona. Va sungurile ku kuma mihandzu ya migingiriko ya vona loko vunyingi bya varimi va le Kalimba va tekile swiyimo swa le henhla eka nkombiso wa Xifundzankulu. Vunyingi bya vona va kumile tikontiraka to phakela mavhengele lamakulu ya le Johannesburg hi swirimiwa. Kalimba a sungula ku hluvuka. Nhluvuko emugangeni lowu a wu nga ri wa ta vurimi ntsena, va kumile na mpfuneto wa mali va aka xikolo xa manyunyu, kliniki na holo yikulu yo saseka. Dr Dilan Kazoro, mukondleteri, a tale hi ntsako embilwini yakwe. Kalimba a yi n’wi tlakusile, a yi n’wi endlerile nkhuvo lowukulu emahlweni ka valala vakwe.

Mahungu ya le Kalimba a ya nga tsandzeki ku fika ePandzanhloko na le Barmilla Valley. Siku rin’wana u kumile papila ehofisini yakwe. V aaka-tiko va Pandzanhloko na Barmilla Valley a va ri na makungu yo macha va tisa swivilelo etihofisini ta yena. A va lava ku koxa leswaku a herisa matirhelo yo talela tlhelo rin’we a kheta leyin’wana miganga eka nhluvukiso wa yena. A va lava leswaku a tshika mhaka yo hlawula ndluwa eka hove.

“Hikokwalaho ka yini swikimi swa ncheleto na swikolo na tikliniki swi akiwa eKalimba ntsena?” A swi ri epapileni swoleswo. Mukondleteri a a laveka esikwini ra kona leswaku a ta tihlamulela ha yexe. A nga tshukanga na kuntsongo, hikuva misava hinkwayo a yi ri mbhoni yakwe. Kumbexana a a fanela ku chava ...?

V. D. Salane


2. I kwakwa ra sekwa

Zodwa Nukeri a thwaserile vuthicara ekholichi ya dyondzo ya Giyani College. Yin’wana ya tidyondzo-nkulu takwe a ku ri mintlangu ya xiteji, kutani a hlengeletile vutivi emhakeni ya vutlangi. Dyondzo leyi ya dirama a yi hlawurile ku engetela letin’wana a ta kota ku kuma phepha tanihi leswi a xi ri xibohebohe leswaku munhu a pasa loko a f ikisile nhlayo yo karhi ya tidyondzo. Tidyondzo-nkulu ta yena a ku ri Xinghezi na dirama. A nga rhandzi ku fana na van’wana lava nga teka tidyondzo-nkulu to tanihi Xifurwa na Mathematics, ti va tlimba minkolo hileswi a ti nga pfuki.

Loko a ha ri ekholichi Zodwa u onhiwile hi Sengani jaha ra ka Mbayeni. Ku biha ka yena emirini a ku nga kunguhatiwanga, swi lo va khombo, hambiswiritano, Sengani a nga n’wi hundzukelanga mavala. N’wana wa kona u thyiwile vito ra Xikanganyiso. Zodwa na Sengani va hetile kun’we tidyondzo ta vona ta vuthicara va tlhela va sungula swin’we ku hlota ntirho hi lembe leri landzelaka. Hi lembe rero va hambanile na vatswari va ya tidzimela ntsonga wa vona. Kambe ntirho wa vuthicara a wu nga ha kumeki, a wu kala ku fana na mbangi ekerekeni.

A swi nga ha fani na khale. Va ri khale vuthicara a byi ri ntirho wa le henhla, munhu a thoriwa a ha tsala xikambelo xo hetelela. Va ri tinhloko ta swikolo a ti ya yimelela machudeni kwale kholichi, ti phangelana ha vona ni ku va xavelela hi tintsengele na swifaki swo oxiwa. Vhilwa ra vutomi se ri hundzulukile, a ka ha phangelaniwi hi mathicara, kambe hi wona lawa ya fambaka ya losa, ya tshembisiwa ku: “vuya mundzuku, mundzuku wa mundzuku ...”.

V utomi bya namuntlha na byona byi durhaka, Zodwa na Sengani a swi va heta ntsako ku tshama va ri hava ntirho. Ekusunguleni a va hlota mintirho yo dyondzisa ntsena, kambe ku vona leswaku nhloto wa vona a wu nga ri na ngati, va sungurile ku lava hinkwako. A va lava na leyi a va nga tivi nchumu ha yona. Siku rin’wana Sengani u vitaniwile ePitori hi thelegiramu ku ta sungula ntirho. Va fikile va n’wi tikirheta hi khompyuta kambe a ta yi sungula hi kwihi? A nga ri petanga hikuva a swi vonile xikan’we leswaku u lahlekile, a lo hundzuka xihlekiso exikarhi ka mabunu.

Ntirho wa vuhaxi bya thelevhixini ya Xitsonga a wa ha ku sungula. T anihi leswi a swi languteriwile, swinavetiso swa mintirho swi humile. Swikambelo swa mintirho naswona swi ya eAuckland Park swi lo manyana. Kambe vunyingi bya vanhu lava nga kuma mintirho hi lava a va huma eka vuhaxi bya rhediyo. Ku lo tatisa lava na lavaya, lava va nkateko. Naswona Vatsonga vanyingi a va nga kumanga mintirho hikuva a ku nghenile va tindzimi timbe eswivandleni swa k ona. Mi va tivaka Vatsonga leswaku hinkwako vona vo tshamela ku f adisiwa va fela vumunhu. Hambi Vhavhenda a hi valava va nga va f adisa le Thohoyandou va va tekela mintirho hinkwayo leya xiyimo. Swikombelo swa Zodwa na Sengani hi swin’wana swa leswi nga vuya hi ra ntima.

Siku rin’wana loko va titshamerile ni vanghana ku tekiwile bulo ra dirama na tifilimi.

“Mintirho ha yi vona ya kala, kambe leswi humelelaka eka vatlangi va tifilimi swona, e-e,” ku sola Hanyani.

“Hi swihi u nga swi voniki kahle, Hanyani?” ku vutisa Zodwa.

“Tekani xikombiso hi Sophi eManamela,” ku hlamusela Hanyani.

“Nsati wa munhu a ya ntswontswana na un’wana wanuna, nkarhi wun’wana va tlhela va swoswa-swoswana!”

“A ndzi ri leswiya vo tlanga na? Hi Xinghezi swi vuriwa acting , a hi swa ntiyiso, ...” ku hlamusela Glad, nkata Hanyani.

“Mi nga rivali leswaku mhakanyana yi pfuxa timhaka. Mindyangu leyo tala yi fayekile swi sukela kwalahaya ku tlangeni,” ku hlamula Sengani.

“Va kwihi va-Jonas Luberg na va-Elton Makhinyazi? Va pfumelerile v asati va vona va acta, namuntlha a va ha ri na mindyangu!” ku seketela Hanyani.

“Sweswo ko va kwakwa ra sekwa, i mavonelo ya n’wina vo handzela endzhaku onge i tihuku!” ku tikirheta Zodwa.

“Majaha ndzina mi na byongo byo vuna ku tlula na bya swikhalabyana. Mi hanya emalembeni ya tolo,” ku dlayiseta Glad.

Hinkwavo va thumuka hi mafenya. Va hlekisa sweswo va ri karhi va swi tiva leswaku bulo ra vona a ri ri na nkoka. A ka ha ta buriwa ha yona mhaka leyi.

A ku nga si hela vhiki loko Zodwa a vutisa Sengani: “Xana loko ndzo kuma ntirho wa ku acta u vula leswaku a wu nga ndzi pfumeleli ke?”

Sengani u ehleketile nkarhinyana, kutani a hlamula.

“U vurisile!”

“Xivangelo ku ri yini xana?”

“Ndza swi tiva leswaku a ndzi nga tiyiseli ku ku vona u ntswontswana kumbe ku vumbuluka ni wanuna un’wana.”

“A ndzi ri wa swi tiva leswaku leswiya a hi swa ntiyiso, swo endleriwa ku khorwisa mahlo ya vahlaleri.” ku vuyelela Zodwa.

“Ndza swi tiva, kambe a swi tiyiseleki murhandziwa.” “Xana loko ntirho wo tlanga dirama wo kumiwa hi wena, u ta swi amukela loko na mina ndzi ku alela ke?” ku phikelela Zodwa.

“Mina a ndzi ...”

N’wangulano hi tlhelo ra dirama wu yile emahlweni masiku yo hlaya. Sengani na Hanyani a va sihalala va ya emahlweni va nga ri na ku olovisa timbilu. A va tiva mindyangu leyo tala leyi nga hahluka hi mhaka ya vaxisati lava a va tlanga tifilimi. A va ku vanhu lava tlangaka swiyenge swa varhandzani va hetelela va rhandzana hi ntiyiso. Mhaka yo vavisa, hi ku vula ka vona, hileswi a swi hetelela swi vangile ku tlulana milenge, kutani loko vatswari va hambanile tano vana va sala erivaleni.

Zodwa u kotlanile ni xinavetiso eka nyuziphepha xa ntirho wa ku tlanga dirama. Xinavetiso xa kona a xi ri xa ka National Actors Agency. Va ka NAA a va kumile kontiraka ya ku kuma vatlangi lava a va ta nghena eka mintlangu ya thelevhixini ya Xitsonga. Hi ku chava ku kavanyetiwa hi nuna, Zodwa u tatile fomo a yi tlherisela eka NAA e xihundleni. Ku sukela kwalaho a ku whii! Hi nkarhi wolowo Sengani na yena u kotlanile na xinavetiso xolexo, na yena a a endla xikombelo e xihundleni. Na yena u lo byela tsolo a chava leswaku loko o byela nsati, u to n’wi chi! Loyi a nga lavi ku kuma ntirho a ku ri mani? Hambi ku ri Hanyani na Glad va endlile swikombelo va nga byelananga. Hi siku ra nkambelo, leswi vuriwaka auditions , a ku to ny enganiwa kunene. A ku nga ri va-Glad na va-Zodwa ntsena lava a va ta siyiwa va nga leriwanga, ni van’wana lavo tala lava a swi nga va f anelanga ku swi tiva hi ku ya hi vanuna va vona.

Sengani u sungurile ku va na xiphiqo hi tlhelo ra ku tilulamisela ku ya kamberiwa. A a nga ri na vutivi hi tlhelo ra ntlangu wa thelevhixini, ku ri hileswaku Zodwa a a ri na ntokoto emhakeni ya vutlangi. A a navela ku kombisiwa leswi na leswiya hi nghamu, kambe a ta swi sungula kwihi? A ku nga ri yena loyi a a tshamela ro sandza swa ku acta ? A hi yena loyi a vula leswaku ku tlanga mintlangu ya thelevhixini i ku nghenisa rimenyo emutini? Tlhandlakambirhi u tsandzekile ku hlamula xivutiso xa Zodwa xa leswaku loko yena o n’wi alela ntirho wa muxaka wolowo a a ta swi amukela ke? Tindlela a ti ri timbirhi: yo sugula a ku ri ku byela nsati leswaku u cincile miehleketo yakwe hi tlhelo ra swa tifilimi, ya vumbirhi a ku ri ku omelela eka xiyimo xexa masiku, a ku tserhe! Wanuna hakanyingi u yima hi rera khale emahlweni ka nsati, u vona onge loko o cinca mavonele u ta tekeriwa ehansi. Na yena Sengani u omelerile eka sweswa khale a ku whi!

Siku na nkarhi swi vuyile swi fika. Ntirho wo hlahluva kumbe ku kambela vuswikoti bya vakomberi va ntirho a wu endleriwa eholweni leyikulu ya doroba. Vanhu a swi lo manyana – lavo leha, lavo koma, lavo nyuhwela, lavo nge vo dya va khungiwile, lavantshwa na va dyuhari, va tinxaka hinkwato. N’wana a a an’wa hi tsheve hakunene! Vanhu lavo tala va fikile va hlamalana ko kwale, ku katsa na Sengani na Zodwa. A ku nga ha ri na nkarhi wo burisana. Va f ambisi va ntirho, vona va ka NAA va werile ehenhla ka ntirho loko nkarhi wu fika. A ku laveka vatlangi va khume-ntlhanu lava a va f anele ku sefiwa va huma eka vakamberiwa va makumenhungu. A ku ri phulani-phulani! Ntirho wa ku kambela a wu avanyisiwile hi swiyenge swo hlayanyana laha a ku kamberiwa swilaveko swo hambanana. A ku kamberiwa vutivi bya tifilimi na vatlangi va tona, nxopelo wa switori, vuswikoti byo mandzela mintila ya xikiripiti, mahumeselo ya rito ni swin’wana leswo tala.

Ntirho hinkwawo wu herile endzhaku ka tiawara ta nkombo. Loko ka ha endliwa mbuyelo, a ku ri nkarhi wo koka moya eka vakamberiwa. Hi nkarhi wolowo vanhu a va vumbile swijumba laha ni lahaya, xihlawuhlawu xi nga heriki! Bulo a ri ri ra teti a ti ri eku humeleleni. Zodwa, Sengani, Hanyani na Glad a va nga tanga swin’we eka ntirho lowo hlahluviwa vuswikoti, kambe hi nkarhi wolowo va tikumile va lo bvu, ndhawu yin’we. Un’wana ni un’wana a ri na to tala embilwini, kambe ku pfula nomu munhu a swi humesela ehandle a swi ala. Exikarhi ka ntshungu lowu a wu ba huwa yi hobomulana bya magandlati ya dyinambu, vona a va lo hwi, onge a va lo weriwa hi papa ra ntima. Xivundza xa vona xi hangalasiwile hi mpfumawulo wa sayirini leyi a yi vita hinkwavo eholweni ku ta twa mbuyelo.

Exikarhi ka vona a ku ri na tinghohe leti a ti toloveriwile eka thelevhixini ya tinxaka timbe, kutani a swi tekiwa handle ko kanakana leswaku vovalavo a vo tshama va humelerile. Mbuyelo hi ku angarhela, wu kanetanile na mavonelo lawa hikuva un’wana loyi a nga tshama a va eka ntlangu wu Xisuthu, loyi a a tikomba hi ku tivambavamba leswaku a titshemba, u nambile a basuluka hi tingana ni ku hlundzuka endzhaku ka loko a nga humelelanga. Mbuyelo wu hlayiwile exitejini, ku vuriwa leswaku a wu ta tlhela wu kandziyisiwa wu rhumeriwa eka hinkwavo.

“Xiyimo xo sungula. Makhanani Mavutana ...!” Xana i mani loyi a ehleketile leswaku xinhwanyetana lexa n’wana Jacob na Sarah Mavutana lowo xavisa matsavu a xi ta teka xiyimo xo sungula?

“Xiyimo xa vumbirhi, Jacobeth Babane!” A swi hlamarisi ngopfu hikuva a a tshama ekamarini ra TV, yena na yona a va ri bandi ni bu r uku.

“Xiyimo xa vumune, Zodwa Nukeri!” Hawu, e-e, ee! Va ka hina, u humelerile! Ku na twa vito ra nghamu, Sengani xo namba xi tlulela ehenhla xi phutsile ni xibakela. Vusiwana fambela kule!

“Xiyimo xa vukaye, Glad Songeni!” Mahlo ya nela ehenhla ka Hanyani, yena yoloyi a rivele ni tipolitiki takwe ta ku hambana ka mindyangu. A a valanga nghamu exihlahleni xa vanhu hi mahlo.

“Xiyimo xa vukhume-ntlhanu, Hanyani Songeni!” Nguvu yi pfaleka kwalaho, yena a tlula a ya hoyozelana ni nsati hi ku vukarhana.

Leswi a ku sele Sengani ehandle ka rivala? Hanyani a a ha ri na wona nkarhi wo n’wi seketela? Onge hayikhona! Sengani u tekile goza ro sungula a nga si ololoka miehleketo. Xana a fanela a hoyozela lava humeleleke kumbe njhani?

V. D. Salane


3. A hi nandzu wa mina

Hi Ravumune nimixo escrapyard xa ka Madyisa le Tshamahansi, dyambu a ri tikomba ri ta hisa ni vusokoti. Mudyondzisi, Ronald Chuma u hundzile a siya movha wa yena leswaku mulunghisi a ta sala a wu hlahluva loko yena a ha ri exikolweni.

Madyisa a ha ku thola munhu loyi a a ri mutsendzeleki. Munhu loyi a a ta a huma hi kwale vanyingi bya vahlampfa lava nga kona laha tikweni va humaka hikona. Vahlampfa lava, loko va fikile haleno matikweni ya ka hina, va vula leswaku va fike eJoni. Munhu loyi a a lehile swo ringanela a tlhela a tiyela onge o tlakula leswa tinsimbhi. A a ri munhu wa ribungu naswona a ha ri jaha-ntiyela. Vito ra wanuna loyi a va ku i Brito Malingase. A swi nga kanakanisi leswaku a hanye ni Maphutukezi.

Chuma u lo na siya movha wa yena o tikhandziyela swibazana a ya entirhweni, hikuva ana laha patweni swo famba i matutu.

Laha scrapyard a ku ri ni muako wa tikamara timbirhi. Kamara yin’wana a yi ri hofisi ya matsalana kasi leyin’wana a va hlayisa kona swingolongondzwana leswi a va swi tirhisa loko va lunghisa mimovha. Swingolongondzwana leswi a swi tele lero ni loko munhu o ehleketa ku tiendlela movha a a nga ta pfumala nchumu.

Laha scrapyard a ku tirha nhwanyana loyi na yena a a ri muhlampfa. V ito ra yena a a ri Sawulinah Chauke. Loko Madyisa a n’wi vitana a ku Sawu. Sawulinah a a ri matsalana tlhelo muxavisi. Nhwanyana loyi a a tiva timhaka ta yena. Hi cinci o thya, kunene onge i ncuva.

Scrapyard a xi biyeriwile swi saseka hi rihlampfu ra Xilungu. Hi tlhelo ra vuxa a ku ri ni murhi lowu a wu navetisa vanhu ku ta dzumba endzhutini wa wona. Chuma u fikile a paka movha wa yena ehansi ka ndzhuti lowu. Brito u hlahluvile movha wa Chuma ku vona leswi endlaka leswaku wu nga ha vi na ntirhisano. Movha lowu a swi languteka leswaku se wu tswale mbhulo wo susumetiwa mixo wun’wana ni wun’wana. A swi nga ha endleki leswaku Chuma a khandziya movha wa yena handle ko va a sungule a juluka, a wu chovha.

Brito a a ri munhu wa ntokoto swinene. A swi n’wi tekelanga nkarhi ku kuma xivangelo xa ku loloha ka movha lowu. Makhati ma nga ri mangani se movha a wu vuye eforweni. Phela Brito hi nsimbi ya movha a dlaya, ni valungu a va n’wi hluvulela xihuku. Kuteloko a a hetile ku wu lunghisa, a wu dumisa ko hlayanyana a nga si suka hi w ona ku wu kambisisa. U wu tshikile nkarhi wo leha wu ri karhi wu gungula a ha pfuna un’wana loyi a ha ku fika. Endzhaku ka nkarhi u wu timile, kutani a ya byela Sawulinah leswaku u ta vuya ku nga ri khale.

U nghenile emovheni mufana wa ka Malingase kutani a ba khiya. Movha wu pfumela. Ku suka ka wona lahaya, wu cerile ni xigojana lexi xa ha riki kona ni namuntlha. Loko n’wini wa movha a lo va kusuhi a ta va a handzuke ni timbilu hi ndlela leyi wu nga suka ha yona. Phela a swonge ko baleka ndlati. Swi tsandze ni mimovha ya masocha hi nkarhi wa minkitsikitsi ya lembe ra 1990, a yi kalanga yi suka hi ndlela leyi.

Brito u te loko a ku xikontiri hi lexi, hiloko a nava nenge wu helela, movha wu dya thayere. Lavo kota ku tsaka loko va swi vonisa xisweswo, va ba mavoko, makhwela ya va makhwela, kasi leswiya vo n’wi vanga. Brito a a tlhela a rivala leswaku movha a hi xaka ra munhu, naswona leswo nyanyukeriwa a wu twanani na swona.

K uteloko a tshika patu ra xikontiri a kongoma evupeladyambu, movha wu handza ehansi. Ritshuri ra kona wonge a ko va ni tihomu leti khayimiwaka ti ya edibini. Movha wu ku mina ndza swi lava sweswi! Brito tindleve ti sungula ku hundza nhloko. Vutshila lebyiya byo f ambisa movha nkwee! Movha wo sungula ku cina mayiwayiwana, Brito yena a a wonge u lo humeriwa hi swikwembu. Movha wu tshika patu wu nghena enhoveni. Brito u te hi yena hi yena, movha wu ku kwala! Movha hi lowu wu sungulaka ku vumbuluka, wu ku ro sungula, wu ku ra vumbirhi, wu hetelela hi ku etlela hi nhlana wu k omba mavhilwa ehenhla onge i mbyana loko yi lava ku dlaya madzedze loko dyambu ri hisa.

Huwa leyi nga va kona yi twakarile ekule ni le kusuhi. Hiloko ya v anhu yi ta yi lo ntshi! Swona i mani loyi a ta navela ku hlayeriwa? Eku fikeni ka vona va naverile ku tiva loko muchayeri a nga va visekanga. Va lavile muchayeri kambe ko fana ni kwala. Maphorisa ma fikile ni timbyana ti ringeta ku nunhwetela kambe do! Lavo tshwa milomu va sungula ku hlaya man’wana, va vula leswaku phela: “Mazambiki a ma fi, u fanele a hundzuke risokoti kumbe kondlo a f amba.”

Lava majadzu va tsutsumile va ya ma hlaya le ka Madyisa. Handle ko dya nkarhi, Madyisa u tsutsumele exikolweni ku ya tivisa Chuma leswi nga humelela. Vakhale va ri mihlolo ya tshimbitela. Hi siku leri Chuma a a nga lolohinyana, ku koroketa tibuku ta vana a swi tika swinene. Leswi Madyisa a nga fikisa xiswona, Chuma u lo vheta a swi vona xikan’we leswaku mhaka yi kona. Chuma u hlanganisile Madyisa a ku: “Ambani ku nona ku fa ka yona hi yi twile.”

Madyisa u hefemule kambirhi a nga si vula nchumu, endzhaku ka nkarhi a ku mhoo! Handle ko tivisa ni nhloko ya xikolo, Chuma u lo nghena endzeni ka movha hi nhloko a byela Madyisa leswaku a a f amba. Loko mhaka yi kala yi vuriwa yi vuriwile. Kunene Chuma u fi ke a swi kumisa xisweswo. A nga kholwanga mahlo ya yena. A a pfa a tibyela leswaku lowuya a wu nga ri wona wa yena, a vona onge wu bihile kasi mhaka a ku ri leswi a wu etlele hi xikosi. Phela lowa yena a a wu tiva wu sasekile hikuva a wu va wu yime hi mavhilwa.

Madyisa u lo na chicha Chuma, yena o tlhelela escrapyard ku ya kamba loko Brito a ri kona. Chuma u sukile hi rivilo rin’wana onge a lo copiwa kunene. Lava nga n’wi vona hi mahlo a va chavile va ku kumbe u lo hlangana nhloko. Ku fika ka yena escrapyard a swi v oniwanga hi munhu. Madyisa u te loko a ku hahlu mahlo, o kumaleswaku Chuma hi yoloyi. Madyisa timbilu to gedlee! Chuma u k ongomile Madyisa o fika a ku n’wi gii! Hiloko a ku: “Ndzi lava movha wa mina.” Madyisa a ku leswo fa ndzi nga hlalanga ndzi nge swi koti. Madyisa o byela Chuma a ku: “Hlaya lahaya.” Ebodweni a ku tsariwele hi marito lama tikisiwike ma ku:

“We are not responsible for any damage to vehicles. Vehicles left at your own risk.”

A hetelela hi ku vula a ku: “Movha a ndzi nga wu hakeleli. A hi nandzu wa mina.”

Chuma hi ku twa mbilu ku vava, a huma a karhi a bikula, a vulavula a ri yexe kambe swi karhi swi twala.

Chuma u te: “Wa mina movha u ta wu xava handle ka swona hi ta v onana ekhoto.”

Hi ku chava ku teka nawu a a wu veka emavokweni ya yena, Chuma u k ongomile exiticini xa maphorisa, a a famba a karhi a wachuta mavoko onge o haxa mbewu.

S.J. Malungana


4. Hanya u ta swi vona

Loko thicara Benny Xinghema a ku tlaku, a ku ri awara ya nhungu hi nkarhi wa dyondzo ya vumbirhi. Leswi kamara ya vadyondzi va v alungu a yi ri kwala nyongeni ya kamara ya vatirhi, u lo magoza mambirhi-manharhu a fika enyangweni wa kamara ya vadyondzi va ka ntangha kaye. Kutani a huwelela vadyondzi leswaku va pfula rivanti. A a nga rhandzi ku dyondzisa dyondzo hi ku endla mintirho leyi faneleke tanihi ku rima va byala, ku endla manyoro ni ku endla swin’wana. Hi le tlhelo a tinyika ntirho wa ku gembetela vadyondzi lava tsandzekaka ku pasa switsalwana swa dyondzo ya yena. Kutani va dyondzi va twanana ku khira dyondzo ya yena ya ntivo-vurimi, k ona kwala exikolweni xa Gingirikani. Xinghema u te hi yena hi yena, hi ku ehleketa leswaku mati i mantsongo, kasi ya tata nambu. U te a ha yimile kwala nyangweni, o twa rito ra mambvara-mbvara ri ku: “Namuntlha a hi lavi Wantima laha kamareni ya hina,” ku vula Japie Retief.

Xikan’we-kan’we Xinghema a twa nhloko ya yena yi sungula ku pandza, nyoka na yona yi sungula ku luma endzeni, a twa onge misava yi nga pfuleka a nghena kona, a taleriwa, mbilu ya yena yi ba swigingi onge i swa hanci. Tibuku ti ku thya, ehansi, tichoko na tona ti fayekela. A yima onge hiloko a chokiwile hi gezi, a fana ni noyi loko a xwerile. Endzhaku ka timinete to ringana makumembirhi u titovile, kutani a tivutisa a ku: “Xana i ntiyiso leswi ndzi swi tweke hi ta mina kumbe ndza lorha ke?”

Endzhakunyana a korhama hi ku nonoka a rholela tibuku na tichoko kutani a kongoma ekamareni ya vatirhi, matsolo ya ri karhi ya gomulana. Kutani a fika a tihoxa kunene ehenhla ka xin’wana xa switshamo leswi nga kona. Dyambu ra Musumbhunuku wa kona ri vile tanihi madyambu mambirhi eka Xinghema wa ka Xigalo. Ndlala na yona a yi n’wi rivele, vuswa lebyi a a longile u lo ya chela ediron’wini ra thyaka, hikuva loko a lo tlhela na byona ekaya, a ta byeriwa xo mita hi huku hi nghamu ya yena Xirhosana wa ka Xibangwa. Loko lava van’wana vadyondzisi va ya emakaya ya vona yena a ha lo goo!

Loko a ku phapha, se a ku ri awara ya tsevu. U lo xikan’we kakatsuku, a longa leswi a swi ri swa yena a kongoma ethekisini leyi a yi fanele yi n’wi yisa eka Xigalo. Lava va n’wi tivaka va lo na ku n’wi kelu, xikan’we-kan’we va swi vona leswaku a ri xanga kahle eka tatana Xinghema. Marito ni swendlo swa vana va xikolo xa Gingirikani a swi n’wi hete ku vila, ku n’wi tsema nhlana ni nomu. A a basulukile bya nkwerha, a tlhela a ondza hi dyambu rin’we.

“Swi lo yini tatana Xinghema mi ngo hi tsema nhlana?” ku vutisa un’wana wa vakhandziyi va thekisi.

“Hayi, mi nga kali mi khomiwa hi rhumbyana tatana Banga, ko va mukhuhlwananyana a hi mhaka yo karhata,” ku gimeta tatana Xinghema.

A ku ri nkarhi wa mpimavayeni loko tatana Xinghema a ya hela a fika ekaya. A nga ha dyanga nkarhi, u lo ya titlatlalata ehenhla ka mubedo byi va bya n’wantenyana. Hi Ravumbirhi, tatana Xinghema u lo tikoka kunene ku ya entirhweni. U fikile ekamareni ya vatirhi a koka moya, a tianakanya kambirhi-kanharhu hi ta vukangalafula bya yena. Xinghema a a dyile makhisimusi yo hlaya, a a tokotile etidyondzweni ta yena kambe a a ri munhu wo titekela ehenhla a vula leswaku yena a nga khomi thyaka. Leswi ana a dyondzisa Valungu, i mani a ta n’wi tshova voya ke?

Ntirho wu fana ni vukati, byi kandziwaka hi mbilu. Xinghema u kanyile mbilu a kongoma kwale kamareni ya vadyondzi tanihi tolo ni tolweni. Kutani a nyandlamela kunene leswaku valungu va nga n’wi twi, va ta hlamala hi ku n’wi vona a ku humelelo! Loko a fika erivantini, a nga ha lavanga ku tiva leswaku byi bava kwihi, u lo hatla a ku swee, endzeni ka kamara yo dyondzela.

“I mixo lowunene vadyondzi,” ku xeweta thicara Xinghema hi ny anyuko. Xinghema u yimile tindleve ku vona vadyondzi va nga n’wi tekeli enhlokweni. Hambi ku ri ku tlakuka va yima a swi kalanga swi va tova.

“Pfula ndlela hi humela ehandle hi ya beriwa hi moya,” ku vula un’wana wa vadyondzi hi ku n’wi susumeta. Hafu ya vadyondzi yi humerile ehandle yi ri karhi yi tidyela mabulu, loko hi hala tlhelo v an’wana va ri karhi va n’wi hleka onge u lo tihlantela.

“Ku humelela yini hi n’wina xana?” ku vutisa tatana Xinghema hi ku hlundzuka.

“A ha ha lavi timfenhe laha kamareni ya hina yo dyondzela,” ku hlamula Pieter Roos, un’wana wa vadyondzi. Va humeterile hinkwavo loko thicara Xinghema a sele a lo dlengwaa!

Laha handle vadyondzi a vo huu, hi mafenya ni swikhiyana. Xinghema a a va langutile hi tihlo ra mafela-ngati, a hetelela hi ku: “Swa rivala a swi heli.” Huwa leyi a yi biwa yi tlakusile ni nhloko ya xikolo a ta kambela leswaku i mani a byi kandzeleke. Pho mani, mulungu, a huma a tshwukulukile a honokile ni mahlo a ku: “Hikwalaho ka yini mi ri ehandle naswona mi ri ku beni ka pongo xana?”

Va dyondzi va hlamula hinkwavo va huwelela va ku: “Hina hi karhele mbodza ya mfenhe ya n’wina leyi,” va byela nkulukumba Johnson Brown yena nhloko ya xikolo.

Loko Xinghema a ku kelu, a vona nhloko ya xikolo a a ri karhi a vulavula na vadyondzi, a swi tiva xikan’we leswi a swi ta humelela eka yena. Swi hetile nkarhi wo leha Xinghema a ha yimile a ri karhi a dya marhambu ya nhloko. Nhloko ya xikolo u rhumile mudyondzi un’wana ku ya vitana Xinghema, kutani va ya ehofisini swin’we. Xinghema a a famba tanihi lumpfana, matsola a ma dzunga swinene. A a ri karhi a vulavula hi mbilu, a tivutisa swivutiso swo kala tinhlamulo. A a ehleketa ni leswaku loko ntirho wu n’wi dya u ta n’wi byela yini nsati wa yena loyi wa xibaha.

K utani a fika a gongondza ehofisini ya nhloko ya xikolo, yena nkulukumba Brown. A nghena a yima. Kutani a kombiwa xitshamo a tshama. Loko va hlangana hi mahlo, Xinghema a swi vona xikan’we leswaku swilo swi yimile hi nhloko. A vona mahlo ya mulungu ya pfurha ndzilo. U twile xitshamo xi hisa onge a lo tshama ehenhla ka masweko. Xikandza xa yena xi basuluka onge u lo vona xipuku. Ku tlula kwalaho, u twile endzeni ka yena ku sungula ku yimbelela, na rona ritukulu ri ku vuya-vuyani!

Nhloko ya xikolo yi ku: “Ndzi lava leswaku u ndzi yingisela swinene wena Xinghema. Xana u hlawula yini eka ku hafuleriwa muholo ni ku dyiwa hi ntirho xana?” A humesile mahlo onge i mpfundla loko wu etlele.

“Ndzi ... ndzi ... ndzi ko ...” ku nghanghamela Xinghema ro sungula e vuton’wini bya yena. Rito ra Xinghema ri arile ku huma, nomu a wu lo ahlama mahala. Miri wa yena hinkwawo a wu tsakamile onge o chayeriwa.

“Ndzi khomeleni muchaviseki, ndzi khomeleni ka,” ku xavelela Xinghema.

“Mina a ndzi yena Hosi Yesu, ntirho wolowo wo rivalela a hi wa mina. Phela a ndzi lavi ku tihoxa eka wona,” ku kariha nhloko ya xikolo.

“U swi tiva swinene leswaku tolo na namuntlha a wu tirhanga nchumu, naswona vadyondzi va vula leswaku leswi u swi dyondzisaka a swi vupfanga. Mhaka yo karhata hileswi u va mbeyetelaka loko va tsandzekile ku pasa swikambelwana swa wena,” ku gimeta Brown.

Thicara Xinghema u ringetile ku tibiyelela hi ku vula leswaku va dyondzi hi vona va thalaka ku dyondza. Nhloko ya xikolo u karihile swinene a vula leswaku vadyondzi vo totiwa thyaka ntsena. Kutani a n’wi byela leswaku u n’wi nyika nkarhi wo ya tiehleketa, endzhaku ka swona u ta n’wi nyika nhlamulo ya mavonelo ya yena leswaku a lava ntirho kumbe a nyikiwa hafu ya muholo leswaku a ya wisa vutomi bya yena hinkwabyo ekaya.

Ku huma ka Xinghema ehofisini ku vile ku hlamuriwa ka xikhongelo xa yena xa le ndzeni. U bile nkulungwana hi mbilu, hambileswi a nga tivi ku ri ku ta humelela yini emahlweni. U tlangerile no nkhensa Muvumbi hi mbilu ni moya. Ku huma ka yena ehofisini a ku fana ni ku pfuxiwa ka Lazaro eku feni. U kokile moya kambirhi-kanharhu, a tiyingiselanyana, a twa endzeni ka yena ku twala nkulungwana wo pona enon’wini wa nghala.


Purchase this book or download sample versions for your ebook reader.
(Pages 1-17 show above.)